Waarom religie op het witte doek niet verdwijnt, ook als er geen kerk in beeld komt
In dit artikel:
Films blijven doordrenkt van religieuze motieven, ook nu veel mensen zich niet meer aan een kerk binden. Wat op het scherm vaak zichtbaar is — een offerende held, de strijd tussen goed en kwaad, verlossing — komt niet zomaar voort uit geloofszaamheid, maar uit de structurele overeenkomsten tussen film en religie: beide creëren symbolische werelden die deelnemers richting en betekenis bieden. Dat legt filmwetenschapper S. Brent Plate uit; beide media werken met selectie, framing en zingeving en nemen het publiek mee op een alternatieve reis.
Religieuze thema’s verschijnen niet altijd expliciet. Princeton-hoogleraar Garry Sparks maakt onderscheid tussen expliciete en impliciete religie in film: veel hedendaagse titels lijken seculier, maar bevatten onderliggende religieuze lagen. Martin Scorsese’s oeuvre en Bong Joon-ho’s Snowpiercer vormen voorbeelden waarin messiasmotieven, offers en Bijbelse parallellen onbedoeld of onuitgesproken terugkeren. Onderzoek van de Universiteit Utrecht bevestigt dergelijke christelijke kenmerken in Snowpiercer, ook al was dat niet de intentie van de regisseur.
Aan de andere kant speelt commercie een rol. Hollywood houdt grote producties vaak vrij van uitgesproken religieuze boodschappen om een breed publiek te bereiken, maar pikt wel religieuze symboliek op omdat die narratieven overtuigen. Tegelijk blijken expliciet geloofsgetinte producties lucratief: Mel Gibsons The Passion of the Christ verdiende internationaal honderden miljoenen, en statistieken tonen de groei en hoge rendabiliteit van faith-based films. Onderzoek gepubliceerd via Springer suggereert bovendien dat film en bioscoopervaring bepaalde functies vervullen die vroeger door religieuze instituten werden aangeboden, wat bijdraagt aan een vorm van seculiere spiritualiteit.
Daarnaast is het aanbod pluriformer geworden: waar Hollywood lange tijd hoofdzakelijk christelijke verhalen vertelde, verschijnen nu ook hindoeïstische, islamitische en mexicaanse tradities in bioscoopverhalen — denk aan Life of Pi, Coco of mythologische figuren in Marvel-series zoals Thor en Moon Knight. Die diversiteit vergroot de internationale aantrekkingskracht van religieuze thematiek.
Kortom: religie op het witte doek sterft niet uit omdat films dezelfde existentiële vragen blijven bevragen en gebruikmaken van beproefde motieven om publiek te raken — niet als vervanging van religie, maar als een visueel eiland waar zingeving en mythe opnieuw kunnen worden ervaren. Welke film zette jou daartoe aan het denken, ook al leek die niet over geloof te gaan?